سالهاست از «کمخوانی» در ایران گفتهایم؛ از کتابهایی که زیر سایه گرانی و روزمرگی، کمتر ورق میخورند و از مردمی که انگار فرصت یا توان پناه بردن به کلمهها را ندارند. اما در دل بحران جنگ اخیر، روایت دیگری آرام و بیادعا شکل گرفتهاست از آدمهایی که میان اضطراب و ناامنی، دوباره به کتاب بازگشتهاند؛ نه فقط برای پر کردن اوقات، که برای نفس کشیدن، برای دوام آوردن، برای فاصله گرفتن از هیاهو و ترمیم درون.
گرچه فشار اقتصادی و گرانی کتاب همچنان سنگینی میکند، اما میل به خواندن راه خودش را پیدا کردهاست: دستبهدست شدن کتابهای خوانده شده، خواه با خرید خواه با امانت گرفتن. گویی افراد جامعه، بیآنکه منتظر نسخهای رسمی بمانند، به درکی مشترک رسیدهاند؛ این که دانستن و خواندن، نه یک تجمل، که ضرورتی برای تابآوری است. گزارش میدانی روزنامه اطلاعات از شلوغترین راسته کتاب در تهران و کتابخانههای عمومی، مؤید این مطلب است.
افت فروش کتاب نو
خیابان انقلاب تهران، حدفاصل میدان انقلاب تا مقابل در اصلی دانشگاه تهران، همچنان از مهمترین مراکز عرضه کتاب در کشور بهشمار میرود؛ راستهای فرهنگی که در آن فروشگاهها و دستفروشان، طیفی گسترده از کتابهای نو و دستدوم را از آثار درسی و کنکوری تا کتابهای عمومی و تخصصی عرضه میکنند. این محور فرهنگی، بهگفته فعالان آن، بازتابی از تنوع سلیقههای مطالعاتی جامعه است و هرچند همواره پررفتوآمد بوده، اما بهطور مستقیم از تحولات اجتماعی و اقتصادی اثر میپذیرد.
بررسیهای میدانی نشان میدهد از زمان ناآرامیهای دیماه و و بهدنبال آن حمله نظامی به ایران در اسفندماه، تا روزهای آغازین اردیبهشت، تقاضا برای خرید کتابهای نو با کاهش محسوسی روبهرو شده است. پیشتر نیز افزایش قیمت کتاب زمینه رکود در بازار نشر را فراهم کرده بود، اما شرایط اخیر این روند را تشدید کرده است.
در نقطه مقابل، بازار کتابهای دستدوم با افزایش تقاضا مواجه شده است. بهگفته کتابفروشان و دستفروشان این محدوده، آثار تاریخی، سیاسی، روانشناسی و رمان در این مدت با استقبال بیشتری روبهرو بودهاند.
مخاطبان بیش از پیش به موضوعاتی چون ایران باستان، تاریخ دوره پهلوی، تحولات سیاسی جهان و آثار چهرههای اثرگذار گرایش نشان دادهاند. در این میان، کتابهای «۱۹۸۴» اثر جورج اورول، «دو قرن سکوت» نوشته عبدالحسین زرینکوب، «کوروش کبیر» اثرهارولد آلبرت لمب، «پایاب شکیبایی» و «راز سر به مهر» از محمدجواد ظریف، مثنوی معنوی اثر کریم زمانی و... در شمار پرفروشها قرار گرفتهاند.
همزمان، افزایش فروش کتابخانههای شخصی از نگاه فعالان بازار، نشانهای نگرانکننده تلقی میشود. در سوی دیگر، بازار کتابهای درسی و کمکدرسی نیز بهویژه در حوزه کنکور، به دلیل نامشخص بودن زمان و نحوه برگزاری آزمونها، با رکود مواجه شده و ظاهرا دانشآموزان تمایلی برای خرید نشان نمیدهند.
رونق کتابخانهها
در چنین فضایی، کتابخانههای عمومی با افزایش مراجعهکنندگان مواجه شدهاند. مهری بیدهندی، کتابدار یکی از کتابخانههای سازمان فرهنگیهنری شهرداری تهران در منطقه ۴، از رشد روزانه مراجعان خبر میدهد و میگوید سالنهای مطالعه از ساعت ۹تا ۱۸فعال بوده و میزبان افرادی است که یا برای استفاده از فضای آرام مطالعه مراجعه میکنند یا کتاب به امانت میگیرند. بهگفته وی، بخشی از این مراجعهها با هدف کاهش فشارهای روانی ناشی از شرایط اخیر انجام میشود.
او همچنین از تداوم خدمات امانت کتاب در کنار توقف موقت برخی برنامههای فرهنگی خبر میدهد و تأکید میکند برای افرادی که موفق به بازگرداندن کتابها در موعد مقرر نشدهاند، جریمهای منظور نمیشود و در صورت نبود متقاضی، مهلت امانت نیز تمدید خواهد شد. همزمان روند اهدای کتاب به کتابخانهها نیز افزایش یافته است.
در همین راستا، فعالیت کتابخانههای سیار نیز جالب توجه است. صمد رهبریار، مسئول کتابخانه سیار رشت(زیر نظر نهاد کتابخانههای عمومی کشور)، با اشاره به استمرار خدمات این واحدها در مناطق مختلف شهری و روستایی، میگوید: این کتابخانهها با شرایط تسهیلشده و حضور سیار، خدمات امانت کتاب و برنامههای ترویج کتابخوانی را بهویژه برای کودکان و نوجوانان ارائه میکنند.
وی یادآور میشود: با توجه به قطعی اینترنت، قشر کودک و نوجوان گویی از فضای مجازی گذر کرده و دوباره به کتاب بهصورت فیزیکی رویآوردهاست.
کتابخانه سیار رشت نیز برای دوام این حال خوش، کولههایی حاوی ۱۰۰ نسخه متنوع تهیه کرده و در اختیار کودکانی گذاشته است که بهدلایل گوناگون به کتاب دسترسی ندارند.
نذر فرهنگی
در کنار این تحولات، برخی ابتکارات مردمی نیز بهعنوان الگوهای فرهنگی قابل توجه مطرح شدهاند. «باغ کتاب ملک»، کتابخانهای وقفی در تهران است که با بیش از ۲۰۰هزار جلد کتاب، بدون دریافت حق عضویت یا مدارک شناسایی به مراجعان خدمات ارائه میدهد. این مجموعه که توسط محمدرحیم شربت ملکی بنیانگذاری شده، امکان امانت ۴تا ۸جلد کتاب و برای کودکان زیر ۱۴سال تا ۱۰جلد را فراهم کرده و همهروزه از ساعت ۱۰تا ۲۱فعال
است.
این کتابخانه علاوه بر امانت کتاب، پذیرای آثار اهدایی نیز هست و طی سالهای اخیر با افزایش مراجعه مواجه شدهاست. بهگفته متولیان آن، در شرایط کنونی شمار بیشتری از شهروندان به مطالعه روی آوردهاند و این فضا بهعنوان پناهگاهی فرهنگی برای پاسخ به این نیاز عمل
میکند.
مجموع این روندها نشان میدهد همزمان با رکود نسبی در بازار فروش کتابهای نو، الگوی دسترسی و مصرف کتاب در حال تغییر است؛ تغییری که در آن ارائه نسخههای دست دوم، فعالیت کتابخانههای عمومی و سیار و نیز ابتکارات مردمی، نقش پررنگتری در تأمین نیازهای فرهنگی جامعه بر عهده گرفتهاند.
شما چه نظری دارید؟